ЛЯВОНПАЛЬ – беларуская Атлантыда

Лявонпаль – прыгожая і гучная назва, праўда? Усё, што ёсць там – сядзіба, царква, калона і нават назва вёскі, – звязана з імем магнатаў Лапацінскіх.

Мікалай Тадэуш Лапацінскі, атрымаўшы мястэчка Чурылавічы ва ўласнасць, даў яму новае імя ў гонар свайга бацькі Лявона Лапацінскага – Лявонпаль. Менавіта тут Мікалай Лапацінскі вырашыў заснаваць сваю галоўную загарадную рэзідэнцыю. Для гэтага ён запрасіў сюды аднаго з самых вядомых італьянскіх архітэктараў А. Гену. Па яго праекце ў 1768-69 гг. была ўзведзена Лявонпальская сядзіба – палац у стылі позняга барока. Побач з палацам Лапацінскі разбіў французскі парк на тэрасах. Сядзіба Лапацінскіх – самы старажытны будынак Мёрскага раёна ў стылі барока. Таўшчыня сцен каля 1 м. Ад сядзібы ацалелі сядзібны дом, брамы і парк.

Мікалай Тадэвуш Лапацінскі (1715-1778) быў чалавекам вялікага розуму, здольным і працавітым, сапраўдным арыстакратам. Добры прамоўца і палітычны стратэг, Мікалай Лапацінскі не аднойчы абіраўся паслом на Сойм, займаў пасаду вялікага літоўскага пісара, здолеў атрымаць сенатарскую пасаду ваяводы берасцейскага. Ён ліставаўся з многімі дзяржаўнымі дзеячамі Рэчы Паспалітай, уключаючы і самога караля Станіслава-Аўгуста Панятоўскага. Лапацінскія не хацелі адставаць ад “заканадаўцаў мод” той пары – Радзівілаў. У Лявонпалі меліся 4 карціны Пітэра-Пауля Рубенса, збор фламандскіх пейзажаў, карціны англійскіх мастакоў-марыністаў, калекцыя антычнага мастацтва, вялікая колькасць кніг, друкарня і добра абсталяваныя фізічная і хімічная лабараторыі.

Акрамя пабудовы сваёй сядзібы, Мікалай Лапацінскі шмат грошай ахвяраваў на будаўніцтва храмаў па ўсёй акрузе. Так, на яго сродкі былі ўзведзены уніяцкія цэрквы ў Шаркаўшчыне, Росіцы і Лявонпалі. Гэта былі драўляныя храмы з рысамі барока і народнага дойлідства.

Лявонпальская царква (1774-1782) уяўляла сабой храм з дзвюма высокімі вежамі на галоўным фасадзе. Будоўля вялася без цвікоў і толькі праз 100 год цвікі выкарысталі пры шаляванні сцен. Побач з храмам знаходзілася званіца пад шатровым дахам. У 19 ст. царква была перададзена праваслаўным. Пазней вежы былі зруйнаваны, а над дахам надбудаваны невялікі купал. У такім выглядзе Свята-Троіцкая царква захавалася дагэтуль, гэта твор народнага дойлідства з рысамі барока.

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 годзе Лявонпаль апынуўся ў памежнай зоне – усходні бераг Дзвіны быў захоплены Расійскай імперыяй. Новая дзяржаўная мяжа прайшла акурат па маёнтках Лапацінскіх. Мікалай Лапацінскі, маючы трох сыноў і дзелячы паміж імі спадчыну, аднаму з іх вымушаны быў адпісаць маёнткі, што знаходзіліся па другі бок мяжы.

3 мая 1791 года Вялікі сойм прыняў новую Канстытуцыю. Яна стала трэцяй дэмакратычнай канстытуцыяй ў свеце пасля паўночна-амерыканскай і французскай. Спецыяльная камісія працавала над ёй больш за 2 гады. Канстытуцыя адмянала выбарнасць караля, канфедэрацыі і права liberum veto, выканаўчую уладу перадавала каралю і радзе міністраў, ліквідавала падзел краіны на Карону Польскую і ВКЛ.

Летам 1791 года новы гаспадар Лявонпаля – Ян Нікадзім Лапацінскі, сын Мікалая Тадэвуша Лапацінскага – загадаў узвесці памятную калону ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года. У вольны Ян Лапацінскі займаўся гравёрскай справай, таму графічны накід мураванага слупа ён зрабіў уласнаю рукою. Месца для калоны было абрана на ўзвышшы побач з ракой “на віду у грозного непріятеля”.
Падобныя калоны і стэлы ў стылі класіцызму тады будаваліся патрыятычна настроенай беларускай шляхтай паўсюль. Пазней у сваёй большасці яны былі знішчаны.

І хаця пасля другога падзелу Рэчы Лявонпаль з ваколіцамі і калонай у гонар Канстытуцыі апынуўся ў складзе Расійскай імперыі, Ян Нікадзім Лапацінскі ў пач. 19 ст. заснаваў у Лявонпалі адну з першых у рэгіёне ткацкіх фабрык, абсталяванне для якой былі набытыя ў далёкай Англіі. Гэтая фабрыка стала знакамітай на ўсю Беларусь дзякуючы вытворчасці тут льняных вырабаў (абрусы, палотны, сурвэткі).

На жаль, росквіт Лявонпаля быў нядоўгім. У 1831 годзе за ўдзел Лапацінскіх у паўстанні сядзіба была захоплена казакамі, якія яе разрабавалі. Яны паспрабавалі спаліць палац, але ён захаваўся.

На гэтым беды не скончыліся. У 1841 годзе мясцовыя сяляне, у большасці сваёй уніяты, адмовіліся пераходзіць у праваслаўе і зладзілі ўзброены чын супраць знішчальнага атраду расійскай арміі, які быў накіраваны сюды па просьбе святара. Бунт быў падаўлены, мясцовыя уніяцкія цэрквы сталі праваслаўнымі, а сядзіба была канфіскавана ў Лапацінскіх і перададзена ў дзяржаўную ўласнасць, пасля чаго прыйшла ў поўнае занядбанне.

Падчас рэформаў міністра Кісялёва у 1845 годзе Лапацінскім пашчасціла і яны зноў сталі гаспадарамі Лявонпаля. Станіслаў Лапацінскі (1851-пасля 1930) капітальна адрамантаваў палац да шлюбу свайго сына Эўсебіюша.

Аднавіць былую веліч Лявонпальскай сядзібы спрабаваў у пач. 20 ст. гісторык і знакаміты калекцыянер Эўсебіюш Лапацінскі (1882-1961). Ён пашырыў парк, адрамантаваў палац і размясціў у ім багаты збор карцін, гравюр, медалёў і манет. Сядзіба зноў стала культурным цэнтрам краю. Але перыяд адраджэння быў кароткім. Ваенныя дзеянні Першай сусветнай вайны не зачапілі Лявонпаль, затое падчас савецка-польскай вайны 1919-1921 лінія фронту нейкі час як раз праходзіла па Дзвіне, і артылерыя Чырвонай Арміі неаднаразова абстрэльвала заходні бераг, значна пашкодзіўшы палац.

Пасля падзелу Беларусі паміж Польшчай і Расіяй Лявонпаль увайшоў у склад адноўленай Рэчы Паспалітай. Жыхары ніяк не маглі сабраць неабходныя сродкі для аднаўлення мясцовых храмаў. Улічваючы гэта, Эўсебіюш Лапацінскі, які ў гэты час пастаянна жыў у Вільні, аддаў Лявонпальскі палац пад касцёл і прафінансаваў яго перабудову. Такое пераўтварэнне палаца ў храм з’яўляецца унікальным для Беларусі. На жаль, гэта прывяло да знішчэння каштоўных інтэр’ераў 18 ст.

У гады Вялікай Айчыннай вайны Лявонпальская сядзіба ацалела. Пасля вайны – перададзена калгасу, які размясціў тут невялікі малаказавод. У 1960-я гады Лявонпальскі палацава-паркавы комплекс атрымаў статус рэспубліканскага помніка гісторыі і культуры. У яго памяшканнях размясціўся спачатку сельскагаспадарчы тэхнікум, а потым – спецшкола. Апошнім гаспадаром палаца і парка стаў Беларускі інстытут культуры, які прыстасаваў будынак пад прафілакторый.

Таксама ў Лявонпалі ёсць адразу два цікавыя музеі - Музей радзімазнаўства і народны музей “Хата бабы Ядзвінні”. Абодва яны створаны па ініцыятвыве і намаганнямі славутага лявонпальца - паэта Сяргея Панізніка. Экспазіцыя Музея радзімазнаўства складаецца з больш чым 3000 прадметаў. У ім ужо не хапае месца, і новыя экспанаты даводзіцца размяшчаць у мясцовым клубе.
У прыватнасці, у Музеі радзімазнаўства захоўваюцца такія арыгінальныя рэчы як драўляны ровар, гармонік пачатку 20 стагоддзя, Евангелле (1914 г.), “Беларускі каляндар” (1910 г.) і іншыя. На жаль, сродкаў, каб зберагаць гэта багацце, не хапае.

Верым, што хутка ўсё зменіцца і Лявонпаль стане адной з перлін турызму.